Archief voor juni, 2013

De dingen des levens hebben begin noch einde. Alles verloopt op zeer idiote wijze. Daarom is alles gelijk. De eenvoud heet Dada.
Tristan Tzara

Nu weer even terug naar het begin, dada. Hoe ging het verder met dada na Cabaret Voltaire? Over Tristan Tzara’s stempel op het dadaïsme in Zürich. Van een kunstrichting naar een mentaliteit.

Tristan Tzara 2

einde Cabaret Voltaire 

Begin juli 1916, na vijf maanden, hield het Cabaret Voltaire op te bestaan. Het woord ‘dada’ was er bedacht als gemeenschappelijke noemer voor de activiteiten van de performers. De optredens met poëzievoordrachten, muziek en dans, waren steeds feller, experimenteler, irrationeler en provocerender geworden. Hier werden voor het eerst simultaangedichten en bruïtistische voorstellingen opgevoerd, met dank aan de Italiaanse futuristen. Er werd lawaai gemaakt, met een grote trom, met ratels en andere lawaaimakers. Hugo Ball droeg zijn klankgedichten voor. Zijn performance in kartonnen kostuum van de gedichten “Gadji beri bimba” en “Elefantenkarawane” was onderdeel van waarschijnlijk het laatste optreden (zie ook bericht Cabaret Voltaire & Talking Heads). Maar het was gedaan, Cabaret Voltaire kreeg geen podium meer in de Zürichse kroeg Meierei. Volgens dadaïst Huelsenbeck omdat de uitbater vond dat er te weinig publiek op de avonden afkwam, maar wat ook meegespeeld kan hebben is dat oprichter Hugo Ball volledig uitgeput was, en teleurgesteld over de impact van Cabaret Voltaire.

Ball verwoordt zijn teleurstelling aan het einde van de Cabaret Voltaire-periode :

Men kan niet verlangen dat wij de misselijkmakende pasteien van mensenvlees, die wij opgediend krijgen, genietend opeten. Men kan niet verlangen dat onze trillende neusgaten de lijkenlucht vol bewondering inademen. Men kan niet verwachten dat wij de dagelijks zichtbare botheid en koudhartigheid voor heldendom aanzien. Men zal ooit moeten toegeven dat wij zeer beleefd, ja zelfs aandoenlijk reageerden. De felste pamfletten waren nog niet genoeg om de algemeen heersende hypocrisie naar behoren met bijtende spot te overgieten.

Die bijtende spot, dat was wat Ball en zijn kompanen wilden uitdragen. Liefst aan een groot publiek, maar tegelijkertijd voelde Ball zich ook weer prettig op een klein en vertrouwd podium.

Tristan Tzara was een stuk ambitieuzer, die wilde met dada de wereld veroveren en bouwde een groot internationaal netwerk van min of meer gelijkgestemde kunstenaars op. Richard Huelsenbeck omschreef Tzara’s ambitie als volgt:

Tristan Tzara had de suggestiviteit van het woord dada als een van de eersten begrepen. Vanaf dat moment werkte hij onvermoeibaar als propagandist van een woord, dat pas later betekenis zou krijgen. Hij verpakte, plakte en adresseerde, hij bombardeerde de Fransen en Italianen met brieven; hij ontwikkelde zich geleidelijk tot ‘middelpunt.’

Tzara zag de publiciteitswaarde van het woord ‘dada’ en bestempelde het als beweging, door op affiches van dada-soirees in grote letters MOUVEMENT DADA te plaatsen, enveloppen te bedrukken met Administration / Mouvement Dada en het adres, alsof het om een officiële instantie, een politieke partij of een commercieel bedrijf ging; door een bestaande galerie om te dopen in Galerie Dada, eindelijk een tijdschrift DADA uit te geven en door veel meer publicitaire acties.

mouvement dada

dada-manifest

Op 14 juli 1916 vond de eerste grote dada-manifestatie na Cabaret Voltaire plaats, op een heel andere plek in Zürich dan de eerdere, onchique uitgaansbuurt rond de Spiegelgasse: het Zunfthaus zur Waag, centraal gelegen en daardoor niet meer alleen voor een selecte groep gasten, maar voor een breder en meer bourgeois publiek toegankelijk. En een bourgeois publiek was hoogst welkom in de ogen van de dadaïsten, want daarop wilden ze vooral hun pijlen richten.

Het programma was vergelijkbaar met dat van de laatste Cabaret Voltaire-avonden: poëzievoordrachten, Hugo Balls Gadji Beri Bimba in kartonnen kostuum, ‘bruïtistische’, ‘simultaan’- en ‘bewegingsgedichten’, ‘klinkerconcerten’, ‘negerliederen’, dansen met zelfgemaakte maskers en kostuums, praatjes over kunst, en, aan het begin: gesproken dada-manifesten van Ball en Tzara.

Terwijl Ball in zijn manifest het dadaïsme nog in logische bewoordingen uitlegt als ‘kunstrichting’, gaat dat van Tzara (Manifest van de heer Antipyrine) alle kanten op – totaal anders van toon en inhoud dan dat van Ball. Tzara heeft het niet meer over dada als nieuwe kunstrichting, maar ziet dada meer als een geesteshouding. En waar Balls manifest nog tamelijk rationeel en logisch te volgen is, is dat van Tzara een stuk irrationeler:

DADA is onze intensiteit: die de bajonetten opricht zonder gevolgen – het Sumatraanse hoofd van de Duitse baby; Dada is het leven zonder pantoffels en zonder parallel; die tegen en voor de eenheid is en zéker tegen de toekomst; wij weten wijselijk dat onze hersenen behaaglijke kussens worden, dat ons anti-dogmatisme even exclusivistisch is als de ambtenaar en dat we niet vrij zijn en laten we vrijheid schreeuwen strenge noodzaak zonder discipline of moraal en laten we op de mensheid spugen (…)

DADA blijft binnen het Europese kader van zwakheden, ’t is evengoed stront, maar we willen voortaan in verschillende kleuren schijten om de dierentuin van de kunst met alle vlaggen van de consulaten te verfraaien. (…) 

Wij willen de ramen van de wonderschone elite niet tellen, want DADA bestaat voor niemand en we willen dat iedereen dat begrijpt, want het is het balkon van Dada, dat verzeker ik u. Waar men de marcherende soldaten kan horen en waarvan men kan afdalen, de lucht doorsnijdend als een serafijn in een volksbad om te pissen en de parabel te begrijpen. 

DADA is geen dwaasheid, geen wijsheid, en geen ironie, kijk naar mij, vriendelijke burgerman. (…)

Een manifest als een obscuur gedicht, waarin duidelijk is dat Tzara niet de intentie heeft om iets concreets over dada uit te leggen, maar meer op een irrationele manier aangeeft dat dada een vat vol tegenstrijdigheden is. Tussen de regels door kun je toch wel dadaïstische kenmerken van tegenspraak, provocatie en een anti-houding lezen: tegelijkertijd tegen en voor eenheid, tegen de toekomst, anti-dogmatisch, zonder discipline of moraal, met een sterke vrijheidsdrang, en ontkennend dat dada iets met dwaasheid, wijsheid en zelfs ironie te maken zou hebben.

In volgende manifesten zal Tzara’s attitude nog irrationeler en nog negatiever worden.
Wordt vervolgd…

Advertenties

Monsanto dada?
Wat heeft Monsanto met dada te maken? Hm, daar kom ik nog wel op.
In elk geval moet Monsanto nog even in beeld.

Protestzangers – ze bestaan nog. “Old Monsanto had a farm, G-M-GMO.” (Amsterdam, Dam, demonstratie 25 mei)

Monsanto, het multinationale chemische concern waartegen op 25 mei in veel plaatsen wereldwijd werd gedemonstreerd, is niet erg hot in de media. Summiere verslaglegging in Nederland, nauwelijks informatie in de ‘kwaliteitsmedia’. En daarom wist ik er ook nog geen donder van. Maar uiteraard biedt internet uitkomst. Zo leer je niet alleen over de producten en handelwijzen van Monsanto, maar ook hoe het in de VS van overheidswege officiële bescherming geniet.

Monsanto logo

Monsatan

Producent van het onkruidbestrijdingsmiddel Roundup.
Producent van het insectenbestrijdingsmiddel DDT, in het Westen in gebruik in de jaren 1940-60, later verboden.
Mede-ontwikkelaar en producent van Agent Orange, het ontbladeringsmiddel dat door de Amerikanen in de Vietnam-oorlog tegen de Vietcong werd ingezet, om Vietcongsoldaten van hun natuurlijke beschutting én een deel van hun voedsel te ontdoen.
Producent van genetisch gemanipuleerde gewassen (GMO, Genetically Modified Organism).

Genetisch gemanipuleerde ‘Roundup Ready’ gewassen van Monsanto (vooral mais en soja, maar ook o.a. katoen en koolzaad) worden onkruidvrij gehouden met Roundup. Roundup is een gif dat planten verdelgt. Alleen niet de gewassen van Monsanto, want die zijn er resistent tegen gemaakt. Behalve de ‘veredelde’ Monsanto-gewassen wil er niets groeien op de door het gif onvruchtbaar geworden grond. De gifstof op de Monsanto-gewassen komt vanzelf in het ecologische systeem terecht. Vanzelf, door o.a. insecten, die weer door vogels verorberd worden, etc. Er is een verband aangetoond tussen de verdelgingsmiddelen en de massale bijensterfte. Zonder bijen geen bestuiving en dus geen voortplanting van planten. Over de gevolgen van genetisch gemanipuleerde voeding voor de volksgezondheid is nog weinig duidelijk. Bij een aantal laboratoriumratten die GMO-voedsel toegediend hadden gekregen, werden na achttien maanden grote tumoren geconstateerd. Nee, ik laat daarvan geen plaatjes zien.

Monsanto No Future

Lobby

Monsanto investeert veel in de lobby voor zijn producten onder politici en wetenschappers. Zo heeft president Obama eind maart van dit jaar, na goedkeuring door het Congres, een wet getekend die bekend geworden is onder de naam ‘Monsanto Protection Act’. Hierdoor kunnen afzonderlijke staten het gebruik en de verspreiding van genetisch gemanipuleerde zaden niet meer verbieden. De federale gerechtshoven zijn hiermee dus buitenspel gezet. Saillant detail: de Republikeinse senator Roy Blunt van de staat Missouri (waar Monsanto gevestigd is), heeft met Monsanto samengewerkt om de wet door de Senaat te loodsen. Blunt ontving voor zijn diensten meer dan $ 100.000 van Monsanto. (Blunt is daarnaast een actief lobbyist voor de wapenindustrie, maar dat is weer een ander verhaal).

Bovendien is Monsanto gevrijwaard van elke verplichting de genetisch gemanipuleerde producten op de etiketten te vermelden. Monsanto blijft zich verzetten tegen deze verplichting omdat genetisch gemanipuleerde voedingsstoffen ‘aantoonbaar’ veilig voor de volksgezondheid zouden zijn, en omdat de consument bij een etiketvermelding op het verkeerde been gezet zou kunnen worden.

Strategie

Door een monopoliepositie op te bouwen probeert Monsanto met zijn gepatenteerde gewassen de wereld te veroveren. Het bedrijf belooft boeren met zijn GMO-zaden een gegarandeerd goede oogst. Want Monsanto beweert met zijn garantiegewassen de honger de wereld uit te kunnen helpen (maar in de echte hongergebieden investeert Monsanto juist niet – want wat is daar voor afzetmarkt te verwachten?). De boeren kopen het zaad – uiteraard samen met het bestrijdingsmiddel Roundup – voor telkens één jaar. Voor elk volgend jaar zijn de boeren verplicht nieuw zaad aan te schaffen. Waait het per ongeluk over naar de akker van de buurman, dan is de buurman verplicht daarvoor ‘eigendomsrechten’ te betalen. Monsanto heeft een groot juridisch apparaat om hierop toe te zien. Arme boeren in landen zoals India waar Monsanto actief is, zwichten voor de beloftes van goede oogsten, maar komen door de jaarlijks hoge kosten in grote financiële problemen, met gevolgen voor hun persoonlijke levens (extreem veel zelfmoorden onder boeren in India).

De EU hanteert tot nu toe nog strenge regels voor de toelating van genetisch gemanipuleerde producten als het gaat om de menselijke consumptie (die regels gelden niet voor veevoer). Maar de Europese Commissie bereidt, dankzij de lobby van Monsanto (en andere grote bedrijven die genetisch gemanipuleerde producten verkopen zoals Bayer, DuPont en Syngenta) een wet voor die bepaalt dat alleen goedgekeurde zaden verkocht mogen worden. In de VS en Canada zijn deze wetten al van kracht. De kleinschalige zadenteelt, waaronder die van ‘oude’ gewassen, heeft in deze situatie geen kans meer. Ook het onderling ruilen van niet-goedgekeurde zaden zal strafbaar worden gesteld. Biologische boeren en hobbytuiniers delven het onderspit, want de toelatingscriteria zullen streng en bureaucratisch zijn, en tot hoge kosten leiden.

Tegen Monsanto is op 25 mei dan ook in tientallen landen gedemonstreerd. Maar wat bereik je daarmee? Kan het de praktijken van een grote multinational met al zijn geld en macht, met al zijn lobby’s en invloed, ook maar een beetje ombuigen? Misschien niet op korte termijn. Maar het onder de aandacht brengen van de Monsanto-praktijken onder zoveel mogelijk mensen is al een stap. Werkelijk gerichte acties zoals boycots zijn bijna onmogelijk te realiseren, want wat moet je boycotten? De Monsanto-gewassen zelf zijn vaak moeilijk traceerbaar als Monsanto-producten. Genetisch gemanipuleerde mais en soja kan in ontelbaar veel producten zitten, en al koop je pure mais en soja, aan de etiketten – als die er al zijn – kun je gewoonlijk geen genetische manipulatie aflezen.

Hoe reageert het bedrijf zelf op de protesten? De topman van Monsanto, Hugh Grant, verwijt de demonstranten elitair gedrag. Hij zet critici weg als mensen die het zich financieel kunnen veroorloven biologisch voedsel te kopen. Ja hoor, waarom bestaat er eigenlijk voedsel met het label ‘biologisch’?

Kun je zo’n bedrijf met zulke absurd-agressieve uitwassen te lijf gaan? Moeilijk, het is een veelkoppig monster met een stevig juridisch pantser.

dada

Wat zouden de dadaïsten doen? De Berlijnse dadaïsten waren wel politiek geëngageerd, maar niet bijzonder strijdbaar. Je had Johannes Baader, de ‘Opperdada’ en voormalig architect, die met individuele acties het parlement of een kerkdienst kon verstoren. Je had ook de schrijver en journalist Franz Jung, die weliswaar zijdelings bij de dada-activiteiten betrokken was, maar die in de loop van de Eerste Wereldoorlog daadwerkelijk meevocht tijdens gevechten in Berlijnse wijken. Ook heeft hij kort na het einde van de oorlog een schip gekaapt om daarmee naar Rusland te varen, om de statuten van een mede door hem opgerichte politieke partij (de KAPD, Kommunistische Arbeiterpartei Deutschlands, nadat hij de officiële communistische partij, de KPD, uitgegooid was) in Moskou vast te laten leggen. De enige echte activist in dada-kringen. Individuele acties, niet gesteund door welke organisatie ook, en uiteindelijk zonder enige politieke verandering. Of je kon, zoals de ‘Dadasoof’ Raoul Hausmann, de instituten waartegen je gekant was satirisch te lijf gaan. Leuk voor in je eigen kring, maar politiek tamelijk effectloos. Een aardig satirisch stukje trouwens over Monsanto: Ozymantra speelt

Je kunt er ook een satirische muziektheatershow van maken, zoals The Residents in 2002/2003, met hun Demons Dance Alone-show, over de invasie van de VS in Irak. Daarmee kun je redelijk wat mensen bereiken, maar uiteindelijk alsnog slechts een relatief klein publiek dat toch al grotendeels dezelfde opvattingen huldigt. Maar ook als je een grotere band bent, zoals U2, breng je met geëngageerde statements geen politieke kopstukken op andere gedachten.

Maar toch, zoveel mogelijk onder de aandacht brengen bij een zo groot mogelijk publiek, in de social media, in blogs etc., dat is een reële mogelijkheid om de publieke opinie te activeren én politici te laten meedenken. En dus de publiciteit zoeken met wereldwijde demonstraties. Met gelukkig ook wat relativerende dadaïstische speelsheid.

Monsanto demo 20130525 Denise

Monsanto demo  20130525 Willem

 

Gisteren is overigens bekend geworden dat Monsanto vanwege de vele protesten stopt met de lobby in de EU, behalve in Spanje en Portugal waar dit bedrijf kennelijk wel ongehinderd voet aan de grond krijgt. Dus toch – ook al staakt Monsanto een deel van zijn gelobby maar de productie totaal niet – lijken die demonstraties een beetje effect te sorteren.

bronnen:

http://www.ibtimes.com/monsanto-protection-act-20-would-ban-gmo-labeling-laws-state-level-1267629# (Monsanto Protection Act)
http://rt.com/usa/monsanto-bill-blunt-agriculture-006/ (Monsanto Protection Act & Roy Blunt)
http://en.wikipedia.org/wiki/Roy_Blunt#cite_ref-40) (wiki Roy Blunt)
http://www.volkskrant.nl/vk/nl/2680/Economie/article/detail/1032418/2010/10/12/Plagen-bedreigen-zaadveredelaar-Monsanto.dhtml (tegenvallers voor Monsanto door verlopen patenten)
http://www.youtube.com/watch?v=Q-ZFMSdVphE (demo Amsterdam 25 mei met uitleg door woordvoerster)
http://www.monsanto.com/newsviews/Pages/food-labeling.aspx (standpunt Monsanto over labeling)