Archief voor maart, 2014

Dadaïsme en constructivisme bij Franz Ferdinand.

ff take me out 3 you know

De Schotse band Franz Ferdinand blikt achterom. Niet alleen muzikaal, maar ook voor de vormgeving van zijn videoclips en hoezen. De muziek past in het hokje postpunkrevival, de vormgeving grijpt nog verder terug: naar de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw in Duitsland en Rusland (of de Sovjet-Unie in zijn beginjaren). Dadaïsme, constructivisme.

Franz Ferdinand. Popmuziek met hoekige, dansbare ritmes. De muziek doet inderdaad denken aan die van bands die tot de postpunk gerekend worden, zoals Talking Heads, Magazine, Orange Juice, XTC, Gang Of Four, The Skids. Zonder de zwaarmoedigheid, het pessimisme en het cynisme van veel bands rond 1980. Vergeleken met sommige andere bands uit die postpunkrevival – denk aan Editors, Interpol, Bloc Party – klinkt Franz Ferdinand behoorlijk opgewekt, al kunnen de songs allerhande relationele problemen en probleempjes voor het voetlicht brengen. De teksten gaan vaak over jongens en meisjes, over de spanning van liefdesperikelen.

Take Me Out

‘Take Me Out’, de tweede single van het debuutalbum Franz Ferdinand (2004), is een prettig nummer met aanstekelijke ritmes, springerig gitaarwerk en een enkele melodieuze zanglijn. Na een opzwepend eerste deel vertraagt het tempo, waarna de gitaren rauwer klinken en ook de toon in z’n algemeenheid wat rauwer overkomt – evengoed nog steeds met een dwingende, stampende en aanstekelijke new wave discobeat.

Maar ik wil het hier vooral over de graphics hebben: de vormgeving van de video bij dit nummer. Want die beelden in ‘Take Me Out’ leken zó bekend – dat kon nog een leuk zoekspelletje worden. Maar nee, echt letterlijk jatwerk zit er niet in (net zomin als in de muziek), er is vooral veel geïnspireerd op die bewuste vormgeving van de jaren twintig en dertig.

ff take me out 2 lonely

ff take me out 4 gnomonique

 

 

 

 

 

Vanaf het eerste gitaarakkoord word je met een werveling van beelden de clip ingezogen. De gitarist slaat stijlvol zelfbewust het beginakkoord aan, de voorstelling is grafisch afgevlakt door een drukraster en verlevendigd door rode balkjes en rondjes die het beeld uit schieten, begeleid door de woorden TAKE ME OUT. Dit alles gebeurt in een fractie van een seconde, je kunt het haast niet in één keer zien. Het akkoord wordt in een ritmische aanslag verlengd, beeldend vormgegeven door reeksen puntjes die door het beeld schieten en het midden van een soort roos treffen, gevolgd door een langzaam kantelend beeld van de band die staat te spelen temidden van ‘oude’ illustraties van fietswielen, machineonderdelen en geometrische patronen. En dan heeft de zanger nog niet eens zijn mond open gedaan.

ff take me out 12 stamping machine 1

ff take me out 14 stamping foot mechanical

 

 

 

 

 

De hele clip zit vol met scènes waarin per beeld al zoveel vormen te zien zijn dat je na tien keer kijken nog steeds verwonderd nieuwe dingen ontdekt. En de beelden zijn nog ritmisch ook: zo verschijnen bij het invallen van de bass drum – precies op de maat – uitwaaierende concentrische cirkels. Veel muziekfragmenten worden door de beelden ondersteund: na de muzikale kentering in het nummer, na ongeveer een minuut, waarin het ritme vertraagt, wordt een nieuw muzikaal thema ingezet met een stampende bass drum en een net zo stampend, repeterend gitaarakkoord. Meteen zie je beelden van stampende laarzen en een pompende machine, gevolgd door de spelende, stampvoetende bandleden en een mechanisch stampend been. Nu klinkt niet alleen de muziek rauwer, ook de beelden lijken anders: drukker, voller, bizarder.

ff take me out 18 robot singer horse head

ff take me out 23 running clocks

 

 

 

 

 

Waar komen die beelden vandaan? De strakke geometrie in zwart, wit, rood en wat bruinige tinten is geïnspireerd op het Russische constructivisme, evenals de aparte gezichtshoeken en perspectieven: schuin van boven of van onder, een scheve horizon. De wielen, machineonderdelen, fotomontages en collages, de robotachtige figuren, de rijen opzwiepende, machinegestuurde benen en andere gekkigheid is dadaïstisch. Veel dada in een constructivistische setting.

ff take me out 11 construct. form 1

ff take me out 17 construct. form 3

 

 

 

 

 

En alles lijkt in beweging, in een continuë stroom op het ritme van de muziek. Je ziet de bandleden spelen in een omgeving van geometrische patronen en fantasievolle figuren, je ziet geometrische vormen in 3D snel veranderen en gefotomonteerde figuren verschuiven. Maar toch – ondanks de sterke dynamiek door de snelle montage en de vele details – op een ingehouden manier: de beelden zijn overwegend plat, 2D, terwijl 3D elementen (zoals de gefilmde bandleden) grafisch zijn afgevlakt. En van de gefotomonteerde objecten beweegt steeds maar een enkel deel, denk aan de Monty Python-animaties van Terry Gilliam.

ff take me out 25 franz anti-franz boxing

ff take me out 26 man pencil

 

 

 

 

 

De maker van de clip is Jonas Odell. De band was bewust op zoek naar iemand die hun ideeën voor de video bij dit nummer kon verbeelden. En die ideeën waren – behalve op dada en constructivisme – ook geïnspireerd op het werk van de Amerikaanse filmmaker en choreograaf Busby Berkeley (ook jaren dertig), die geometrische patronen vormde uit menselijke lichamen. Van Odell is trouwens ook de clip bij het recente nummer ‘Right Action’.

ff take me out 29 legs 2

ff take me out 30 dancers spanners

 

 

 

 

 

kritiek

De band heeft zich uit puur esthetische overwegingen laten inspireren door kunst uit de jaren twintig en dertig. Uit een soort bewondering. Dat geldt voor de video van ‘Take Me Out’, maar ook voor de vormgeving van veel van de hoezen van hun albums en singles. Het overnemen van de Russisch-constructivistische vormgeving en typografie heeft tot kritiek geleid (bv. Patrick Burgoyne, “Constructivism: the ism that just keeps givin”). Die vormgeving had immers oorspronkelijk tot doel utopische idealen te ondersteunen, door een (communistische) boodschap zo helder mogelijk over te brengen op een zo groot mogelijk publiek. De beeldtaal moest aanspreken door zijn helderheid en herkenbaarheid, niet alleen op drukwerk en in schilderingen, maar ook in gebruiksvoorwerpen. Deze visie werd ook in Duitsland vormgegeven en verder uitgewerkt in het Bauhaus, dat overigens zeer internationaal georiënteerd was, met docenten en studenten uit meerdere landen.

ff take me out 27 man pencil man fencing

ff take me out 28 bullfighting

 

 

 

 

 

De oorspronkelijke samenhang tussen vormgeving en ideologie is bij Franz Ferdinand afwezig. De band heeft alleen maar dankbaar gebruik gemaakt van de typerende vormgeving. Voor commerciële doeleinden, luidt dan de kritiek. Maar hoe erg is dat? De relatie tussen constructivisme en Sovjet-ideologie was in de eerste plaats tijdelijk, want na een aantal jaren kozen de communistische autoriteiten voor het socialistisch realisme als stijl om de massa te bedienen met hun ideologische boodschap. Men was ervan overtuigd dat de verbeelding van historische gebeurtenissen, technologische verworvenheden, heldendaden, beroepsuitoefening, ceremonies en feestviering het volk meer zou aanspreken in een realistische stijl (die later ook werd overgenomen door de nazi’s).

ff take me out 32 max ernst like

ff take me out 31 constr magazine like

 

 

 

 

 

Bovendien waren toonaangevende constructivisten als Alexander Rodchenko en El Lissitzky – net als Kazimir Malevich trouwens – niet alleen bezig met vormgeving ten dienste van het volk, maar vooral met de ontwikkeling van hun beeldtaal. Met experimentele artistieke vernieuwing. Daarbij vond een onderlinge beïnvloeding plaats tussen Malevich, Rodchenko, Lissitzky en andere boegbeelden van het constructivisme. Lissitzky verbond zich vervolgens aan het Bauhaus, waar ook Theo van Doesburg zijn ideeën vanuit De Stijl uitdroeg.

En wat te denken van de experimenten in de fotografie: vooral Rodchenko koos voor aparte gezichtshoeken, hij bekeek de wereld van boven, van onder, van alle kanten. Nieuwe standpunten, letterlijk en figuurlijk, die nieuwe verrassende beelden opleverden, met een nadruk op composities waarin lijnenspel en vlakverdeling in het oog springen. Dat die standpunten binnen de moderne fotografie breed gedeeld werden, zie je ook in de films van Sergej Eisenstein (Pantserkruiser Potemkin) en Dziga Vertov (Man met de camera).

Die kritiek van het klakkeloos overnemen van een ideologische beeldtaal is begrijpelijk, maar ik deel hem niet. Ook al kun je niet om het (oorspronkelijke) verband tussen beeldtaal en ideologie heen, wat vooral beklijft is de beeldtaal zelf. Als je daar zoals Odell op een inventieve manier gebruik van maakt, door de vormen te laten bewegen en ze te combineren met andere beeldtalen (dada, Berkeley, poses van een hedendaagse popgroep), dan kan er iets heel nieuws en bijzonders uit ontstaan.

Onderaan voorbeelden van oorspronkelijk dadaïstisch en constructivistisch en Berkeley-werk.

Wat de platenhoezen betreft: ja, daarin zijn wel meer letterlijke citaten van werk van Rodchenko en anderen te zien – zie het filmpje hieronder. Van de krachtige uitstraling van de originelen is weinig overgebleven, maar de doelstelling was duidelijk: herkenbare Franz Ferdinand visuals.

construct 3 rodchenko 1

construct 6 bauhausconstruct 8 rodchenko 3

construct 7 rodchenko 2

  construct 17 chasnik suprematist architectural model

construct 18 vertov man movie camera poster

  busby berkeley 2

heartfield running clock     max ernst 6
picabia machine 1    hausmann selbstporträt des dadasophen

construct 14 rodchenko 8

    busby berkeley 1

T01918_9

Grosz - Daum

max ernst 3

max ernst 4

Raoul Hausmann - Tatlin zu Hause__

      Machine, Tournez Vite, 1916 (tempera on paper)

rodchenko-franz-ferdinand

Advertenties